Çelik birleşim detayı nasıl çizilir? Bulon, kaynak, levha

Çelik birleşim detayı; birleşen profilleri, bağlantı levhalarını, bulonları ve kaynakları imalatçının yeniden hesap yapmadan üretebileceği ölçü ve sembollerle gösteren çizimdir. İyi bir detayda her levhanın kalınlığı ve boyutu, her bulonun çapı, sınıfı, delik çapı ve aralıkları, her kaynağın türü, boyutu ve yeri tek bakışta okunur.

Hesap ne kadar doğru olursa olsun atölyeye ulaşan şey çizimdir. Bu yazıda bir kolon–kiriş alın levhalı birleşimi örneğiyle, birleşim detayını sırasıyla nasıl kuracağınızı, bulon ve kaynak gösteriminin kurallarını ve paftaya çıkmadan önce yapılacak kontrolleri anlatıyoruz.

Çelik birleşim detayında hangi bilgiler bulunmalı?

Birleşim detayı bir "resim" değil, bir üretim talimatıdır. Atölyedeki ustanın çizime bakıp telefonla size soru sormak zorunda kalmaması gerekir. Bunun için her detayda en az şu bilgi grupları yer almalıdır:

• Elemanlar: Birleşen profillerin adları (ör. HEA 240 kolon, IPE 300 kiriş), aks ve kot referansı.
• Levhalar: Kalınlık × genişlik × boy, malzeme kalitesi (ör. S275, S355) ve varsa pah veya kesim şekli.
• Bulonlar: Çap ve boy (ör. M20×70), mukavemet sınıfı (8.8, 10.9), adet, ön germeli olup olmadığı.
• Delikler: Delik çapı, kenar ve uç mesafeleri, bulon aralıkları.
• Kaynaklar: Kaynak türü (köşe, alın), boyut, uzunluk, taraf ve atölye/şantiye ayrımı.
• Referanslar: Detay numarası, ilgili plan veya montaj paftası, birleşim tipi kodu.

Bu listedeki her kalem eksik kaldığında sahada bir karar boşluğu oluşur ve o boşluğu genellikle en hızlı karar veren kişi doldurur; her zaman doğru kişi değil.

Birleşim detayı adım adım nasıl çizilir?

Örnek olarak bir HEA kolona alın levhayla bağlanan IPE kirişi düşünelim. Sıra, hangi programı kullandığınızdan bağımsız olarak aşağı yukarı aynıdır.

1. Hesap çıktısını masaya koyun. Levha kalınlıkları, bulon sayısı ve kaynak boyutları birleşim hesabından gelir. Detayı hesaptan önce çizmeye başlamak, sonradan her şeyi yeniden ölçülendirmek demektir.
2. Görünüşleri seçin. Alın levhalı bir birleşim için genellikle bir yan görünüş (kiriş ekseni boyunca) ve bir ön görünüş (levha yüzeyi) yeterlidir. Kaynak veya berkitme karmaşıksa bir kesit ekleyin.
3. Profilleri gerçek ölçüsünde yerleştirin. Gövde ve başlık kalınlıklarını, iç köşe yarıçapını atlamayın; bulon anahtar boşluğu bu ölçülere bağlıdır.
4. Levhaları çizin ve adlandırın. Her levhaya bir parça numarası verin. Aynı levha birden çok yerde kullanılıyorsa aynı numara tekrar eder.
5. Bulon düzenini aksları üzerinden kurun. Önce bulon eksenlerini çizin, delikleri bu eksenlere oturtun. Ölçüyü delik merkezinden verin, delik kenarından değil.
6. Kaynak sembollerini ekleyin. Her kaynak için ok ucunu birleşim çizgisine değdirin, sembolü referans çizgisinin doğru tarafına yerleştirin.
7. Ölçülendirin. Uç ve kenar mesafeleri, bulon aralıkları, levha boyutları ve profil eksenine göre levha konumu.
8. Not ve tablo ekleyin. Malzeme kalitesi, bulon sınıfı, sıkma yöntemi ve yüzey işlemi gibi tekrar eden bilgileri her ölçünün yanına değil, genel nota yazın.

Detaylar bir paftada toplanacaksa ölçek, yazı yüksekliği ve katmanlar baştan belli olmalı. Ofis içinde bunu tek bir standarda bağlamak için katman düzeni ofis standardı yazımızdaki yaklaşımı çelik detaylara da uygulayabilirsiniz.

Bulon ve delik nasıl gösterilir?

Bulonlar detayda genellikle tam çizilmez; görünüşte delik dairesi ve eksen çizgisiyle, kesitte ise sadeleştirilmiş bir bulon gövdesiyle gösterilir. Önemli olan, sembolün yanında veya bir tabloda bulonun tam tanımının bulunmasıdır: 4 × M20×70 – 10.9 gibi bir yazım adet, çap, boy ve sınıfı birlikte verir.

Delik çapı ve mesafeler

Avrupa normlarıyla çalışan projelerde normal yuvarlak delik boşluğu EN 1090-2'de tanımlıdır; örneğin M20 bulon için yaygın delik çapı 22 mm'dir. Uç ve kenar mesafeleri ile bulon aralıklarının alt sınırları EN 1993-1-8'de delik çapı (d0) cinsinden verilir. Aşağıdaki tablo, normal deliklerde sık kullanılan alt sınırları M20 için örnekliyor:

Bu değerler bir alt sınırdır, tasarım değeri değildir. Pratikte ölçüler yuvarlanır ve montaj boşluğu, anahtar mesafesi ve hesapta kabul edilen değerlere göre artırılır. Türkiye'deki projelerde hangi yönetmelik veya standarda göre hesap yapıldıysa (ör. Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik) detaydaki ölçülerin o esasın koşullarını sağladığını kontrol edin.

Ön germeli bulonları ayırt edin

Kayma kontrollü veya ön germeli birleşimlerde bulonun sıkma yöntemi ve temas yüzeyinin işlemi sahada önem kazanır. Bu bilgiyi detayda bir not veya ayrı bir bulon tipi koduyla belirtin; ön germeli ve germesiz bulonun aynı sembolle gösterilmesi sahadaki en yaygın karışıklıklardan biridir.

Kaynak sembolleri nasıl okunur ve çizilir?

Kaynak gösteriminde uluslararası referans ISO 2553 standardıdır (Avrupa'da EN ISO 2553 olarak yayımlanır). Bir kaynak sembolü üç parçadan oluşur: birleşim çizgisine değen ok çizgisi, okun bağlandığı yatay referans çizgisi ve üzerine yerleşen temel sembol (köşe kaynağı için üçgen, alın kaynaklarında ağız şekline göre V, Y, K gibi semboller).

Ok tarafı ve karşı taraf

ISO 2553'te iki gösterim sistemi vardır. Avrupa'da yaygın olan A sisteminde referans çizgisine paralel bir kesikli tanımlama çizgisi eklenir: düz çizgi üzerindeki sembol okun gösterdiği taraftaki kaynağı, kesikli çizgi üzerindeki sembol ise karşı taraftaki kaynağı ifade eder. B sisteminde kesikli çizgi yoktur; sembolün referans çizgisinin altında ya da üstünde olması tarafı belirler. Bir projede iki sistemi karıştırmayın ve kullandığınız sistemi genel notta belirtin.

Köşe kaynağında a ve z farkı

Köşe kaynağı boyutu sembolün soluna yazılır. a5 5 mm kaynak kalınlığını (boğaz), z7 7 mm kenar uzunluğunu (bacak) ifade eder. Eşit kenarlı 90° köşe kaynağında bacak, boğazın yaklaşık 1,4 katıdır; bu yüzden harfi yazmadan yalnızca "5" yazmak, kaynakçının ölçüyü yanlış yorumlamasına yol açabilir. Kesintili kaynaklarda sembolün sağına adet × uzunluk ve aralık yazılır.

Tamamlayıcı semboller

• Çevresel kaynak: Ok ile referans çizgisinin birleştiği noktadaki küçük daire, kaynağın birleşimin etrafını tamamen dolaştığını gösterir (ör. kutu profilin taban levhasına kaynağı).
• Şantiye kaynağı: Aynı noktadaki bayrak işareti, kaynağın atölyede değil sahada yapılacağını belirtir. Montaj sırasını doğrudan etkiler.
• Kuyruk: Referans çizgisinin ucundaki çatal; kaynak yöntemi numarası (ISO 4063, ör. 135 MAG) veya özel notlar için kullanılır.

Levha ve parça numaralandırma düzeni

Birleşim detayından imalata geçişte en çok zaman, parçaların listelenmesinde kaybedilir. Levhaları detayda bir kez tanımlayıp parça listesinde toplamak hem metrajı hem kesim planını kolaylaştırır. Basit bir düzen şöyle kurulabilir:

Tablodaki değerler yalnızca biçimi göstermek içindir; kendi birleşiminizin ölçüleri hesap çıktısından gelir. Önemli olan, detayda "P1" yazan her yerin bu satıra işaret etmesi ve aynı levhanın iki farklı numarayla anılmamasıdır.

Sık yapılan hatalar

• Delik kenarından ölçü vermek: Atölye delik merkezini işaretler; ölçü de merkezden verilmelidir.
• Kaynak tarafını belirsiz bırakmak: Kesikli çizgi unutulduğunda tek taraflı kaynak çift taraflı, çift taraflı kaynak tek taraflı yapılabilir.
• Anahtar boşluğunu kontrol etmemek: Kağıt üzerinde sığan bulon, profil başlığı veya berkitme yüzünden sahada sıkılamayabilir.
• Hesap revizyonunu detaya taşımamak: Levha kalınlığı hesapta 15'ten 20 mm'ye çıkmış, detayda 15 kalmıştır. Revizyon bulutu ve tarih bu yüzden önemlidir.
• Şantiye ve atölye kaynağını ayırmamak: Bayrak işareti olmayan her kaynak atölyede yapılır diye varsayılır; montajda erişilemeyen bir kaynak ortaya çıkar.
• Aynı birleşimi her seferinde yeniden çizmek: Tekrarlanan birleşimler tip detay olarak bir kez çizilip kodla anılmalıdır.

Detayın sahada nasıl kullanıldığını ve neden tek başına okunabilir olması gerektiğini detay paftası yazımızda daha geniş ele aldık.

Paftaya çıkmadan önce kontrol listesi

• Her levhanın kalınlık × genişlik × boy ölçüsü ve malzeme kalitesi yazılı mı?
• Bulon çapı, boyu, sınıfı ve adedi tanımlı mı? Ön germeli bulonlar ayrıca belirtilmiş mi?
• Delik çapları ve uç/kenar mesafeleri hesapta kabul edilen değerlerle uyumlu mu?
• Her kaynağın türü, boyutu (a veya z ile), tarafı ve uzunluğu belli mi?
• Şantiye kaynakları bayrakla, çevresel kaynaklar daireyle işaretli mi?
• Parça numaraları parça listesiyle birebir eşleşiyor mu?
• Detay numarası plan ve montaj paftasındaki referansla aynı mı?
• Son hesap revizyonu detaya işlenmiş, revizyon tablosu güncel mi?

Hesaptan detaya: birleşimi yeniden çizmeden aktarmak

Birleşim hesabı çoğu zaman ayrı bir programda yapılır ve en riskli adım, hesaplanan levha ve bulonların çizim programında elle yeniden oluşturulmasıdır. Hesap çıktısı IFC olarak alınabiliyorsa bu adım kısaltılabilir; IFC'nin programlar arasında neyi taşıyıp neyi taşımadığını IFC dosyası nedir yazısında anlattık.

Bu iş StroCAD'de şöyle yapılır: Çelik elemanları StroCAD'de modellersiniz, IDEA StatiCa'nın IFC çıktısındaki levha, bulon ve kaynaklar seçtiğiniz elemanların arasına birleşim olarak yerleşir. Bulon, kaynak ve levhalı birleşimlerin montaj ve parça resimleri bu modelden üretilir, model gerektiğinde IFC olarak dışa aktarılır. Adım adım akışı IDEA StatiCa'dan StroCAD'e çelik birleşim aktarımı yazısında, çelik modülünün kapsamını ise StroCAD Modüller sayfasında bulabilirsiniz. Atölyedeki ekip detayları DWG'yi telefonda açarak sahada da kontrol edebilir.